Lạc nội mạc tử cung là gì?
Lạc nội mạc tử cung (endometriosis) là tình trạng mô tương tự nội mạc tử cung phát triển ở bên ngoài buồng tử cung. Mô lạc chỗ này vẫn chịu ảnh hưởng của hormone sinh dục nữ, phát triển và bong ra theo chu kỳ kinh nguyệt giống như nội mạc tử cung bình thường, nhưng máu không có đường thoát ra ngoài.
Bệnh ảnh hưởng khoảng 10% phụ nữ trong độ tuổi sinh sản trên toàn thế giới, tương đương khoảng 190 triệu phụ nữ. Tại Việt Nam, bệnh ngày càng được chẩn đoán nhiều hơn nhờ ý thức khám sức khỏe và phương tiện chẩn đoán cải thiện.
Vị trí thường gặp
Mô nội mạc tử cung lạc chỗ có thể xuất hiện ở nhiều vị trí:
- Buồng trứng: Tạo thành nang lạc nội mạc tử cung (chocolate cyst) — vị trí phổ biến nhất
- Phúc mạc vùng chậu: Mặt sau tử cung, dây chằng tử cung
- Ống dẫn trứng: Gây dính, tắc ống dẫn trứng
- Vách ngăn trực tràng — âm đạo: Gây đau sâu khi quan hệ
- Bàng quang, ruột: Gây triệu chứng tiết niệu, tiêu hóa theo chu kỳ
- Hiếm gặp: Phổi, cơ hoành, sẹo mổ
Nguyên nhân gây lạc nội mạc tử cung
Nguyên nhân chính xác vẫn chưa được xác định rõ ràng. Các giả thuyết hiện tại bao gồm:
Thuyết kinh nguyệt ngược dòng (Sampson)
Máu kinh chứa tế bào nội mạc tử cung trào ngược qua ống dẫn trứng vào ổ bụng, bám vào phúc mạc và phát triển. Đây là giả thuyết được chấp nhận rộng rãi nhất, mặc dù 90% phụ nữ có kinh nguyệt ngược dòng nhưng chỉ 10% phát triển bệnh.
Rối loạn miễn dịch
Hệ miễn dịch bình thường sẽ loại bỏ mô nội mạc lạc chỗ. Ở phụ nữ bị lạc nội mạc tử cung, hệ miễn dịch không thực hiện được chức năng này, cho phép mô lạc chỗ tồn tại và phát triển.
Yếu tố di truyền và môi trường
- Nguy cơ tăng 6-7 lần nếu có người thân trực hệ mắc bệnh
- Tiếp xúc với dioxin và các hóa chất gây rối loạn nội tiết
- Dậy thì sớm, chu kỳ kinh ngắn, kinh nguyệt ra nhiều
Triệu chứng lạc nội mạc tử cung
Đau — triệu chứng đặc trưng
Đau là triệu chứng nổi bật nhất và là lý do chính khiến bệnh nhân đi khám:
- Đau bụng kinh dữ dội (thống kinh): Ngày càng nặng theo thời gian, thường bắt đầu trước khi có kinh 1-2 ngày và kéo dài suốt kỳ kinh. Đau không đáp ứng với thuốc giảm đau thông thường.
- Đau vùng chậu mạn tính: Đau âm ỉ kéo dài ngoài chu kỳ kinh
- Đau khi quan hệ tình dục (giao hợp đau sâu): Đặc biệt khi lạc nội mạc ở vách ngăn trực tràng — âm đạo
- Đau khi đi tiểu hoặc đại tiện trong kỳ kinh
Hiếm muộn
Lạc nội mạc tử cung là nguyên nhân phổ biến thứ hai gây hiếm muộn ở phụ nữ:
- Gây dính vùng chậu, tắc ống dẫn trứng
- Nang chocolate làm giảm dự trữ buồng trứng
- Thay đổi môi trường ổ bụng ảnh hưởng đến thụ tinh
- Giảm chất lượng trứng và khả năng làm tổ của phôi
Triệu chứng khác
- Rong kinh hoặc ra máu giữa chu kỳ
- Mệt mỏi mạn tính
- Đầy bụng, buồn nôn, tiêu chảy hoặc táo bón theo chu kỳ kinh
- Đau lưng dưới
Chẩn đoán lạc nội mạc tử cung
Khám lâm sàng
Bác sĩ có thể phát hiện:
- Tử cung kém di động do dính
- Nốt đau ở vách ngăn trực tràng — âm đạo
- Khối u phần phụ (nang chocolate)
Siêu âm
Siêu âm đầu dò âm đạo giúp phát hiện nang lạc nội mạc tử cung (nang chocolate) với hình ảnh đặc trưng: nang có echo dày đều bên trong, giống “kính mờ”. Tuy nhiên, siêu âm không phát hiện được các tổn thương nông ở phúc mạc.
Xét nghiệm máu
Chất chỉ điểm CA-125 có thể tăng trong lạc nội mạc tử cung, nhưng không đặc hiệu và không dùng để chẩn đoán đơn độc.
MRI
Hữu ích trong đánh giá lạc nội mạc tử cung sâu, đặc biệt khi tổn thương ở vách ngăn trực tràng — âm đạo, bàng quang, ruột.
Nội soi ổ bụng
Là tiêu chuẩn vàng để chẩn đoán xác định, cho phép quan sát trực tiếp và sinh thiết tổn thương. Đồng thời có thể điều trị (đốt, cắt tổn thương) trong cùng một lần phẫu thuật.
Phương pháp điều trị
Điều trị giảm đau
- Thuốc giảm đau: NSAIDs (ibuprofen, naproxen) dùng sớm trước khi đau nặng
- Kết hợp chườm ấm và các biện pháp không dùng thuốc
Điều trị nội tiết
Mục tiêu: ức chế phóng noãn, giảm estrogen, làm teo mô lạc nội mạc:
- Thuốc tránh thai kết hợp: Dùng liên tục hoặc theo chu kỳ, giảm đau hiệu quả
- Progestin: Viên uống, tiêm (Depo-Provera), hoặc dụng cụ tử cung chứa levonorgestrel
- Thuốc đồng vận GnRH: Ức chế buồng trứng hoàn toàn, dùng ngắn hạn 3-6 tháng kết hợp add-back therapy
- Dienogest (Visanne): Thuốc progestin chuyên biệt cho lạc nội mạc tử cung, có thể dùng lâu dài
Phẫu thuật
- Nội soi bảo tồn: Đốt hoặc cắt tổn thương lạc nội mạc, bóc nang chocolate, gỡ dính. Ưu tiên cho phụ nữ còn nguyện vọng sinh con.
- Cắt tử cung kèm hai phần phụ: Phương pháp triệt để cho phụ nữ không còn nguyện vọng sinh con, bệnh nặng, không đáp ứng điều trị nội khoa.
Hỗ trợ sinh sản
Đối với phụ nữ LNMTC muốn mang thai:
- Phẫu thuật bảo tồn giúp cải thiện khả năng thụ thai tự nhiên
- IUI (bơm tinh trùng) cho lạc nội mạc mức độ nhẹ
- IVF cho trường hợp nặng hoặc thất bại với các phương pháp khác
Phân Giai Đoạn Lạc Nội Mạc Tử Cung
Lạc nội mạc tử cung được phân thành 4 giai đoạn theo phân loại rASRM (revised American Society for Reproductive Medicine):
| Giai đoạn | Mô tả | Đặc điểm |
|---|---|---|
| I (Tối thiểu) | Tổn thương nông, ít | Các ổ lạc nội mạc nhỏ, nông trên phúc mạc |
| II (Nhẹ) | Tổn thương nông, nhiều hơn | Nhiều ổ lạc nội mạc nông hơn, có thể có dính nhẹ |
| III (Trung bình) | Nang chocolate, dính | Nang lạc nội mạc buồng trứng, dính vùng chậu |
| IV (Nặng) | Nang lớn, dính nặng | Nang chocolate lớn, dính nhiều, tổn thương sâu |
Lưu ý quan trọng: giai đoạn bệnh không tương quan với mức độ đau. Một số phụ nữ giai đoạn I có thể đau dữ dội, trong khi giai đoạn IV có thể ít triệu chứng. Giai đoạn bệnh chủ yếu liên quan đến mức độ ảnh hưởng lên khả năng sinh sản.
Chế Độ Ăn Và Lối Sống Cho Người Bị Lạc Nội Mạc Tử Cung
Chế độ ăn chống viêm
Lạc nội mạc tử cung liên quan chặt chẽ đến tình trạng viêm mạn tính. Chế độ ăn chống viêm có thể hỗ trợ giảm triệu chứng:
Thực phẩm nên tăng cường:
- Cá béo giàu omega-3: Cá hồi, cá thu, cá trích — 2-3 lần/tuần
- Rau xanh đậm: Rau bina, cải kale, bông cải xanh — giàu chất chống oxy hóa
- Trái cây nhiều vitamin C: Cam, kiwi, ổi, dâu tây
- Nghệ (curcumin): Chất chống viêm tự nhiên mạnh
- Gừng: Giảm viêm và giảm đau
- Ngũ cốc nguyên hạt: Yến mạch, gạo lứt, quinoa
- Các loại hạt: Hạnh nhân, hạt chia, hạt lanh — giàu omega-3 thực vật
Thực phẩm nên hạn chế:
- Thịt đỏ: Tăng mức estrogen và prostaglandin gây viêm
- Thực phẩm chế biến sẵn: Nhiều chất phụ gia, đường, chất béo trans
- Đường tinh chế: Gây viêm, dao động đường huyết
- Caffeine: Tăng estrogen, có thể làm nặng triệu chứng
- Rượu bia: Tăng estrogen, gây viêm
- Sản phẩm sữa toàn phần: Một số nghiên cứu gợi ý liên quan đến tăng viêm (còn tranh cãi)
Tập thể dục
Tập thể dục đều đặn giúp:
- Giảm mức estrogen trong cơ thể
- Giải phóng endorphin — giảm đau tự nhiên
- Giảm viêm
- Cải thiện tâm trạng và giấc ngủ
Nên tập 30-45 phút/ngày, 5 ngày/tuần với các bài tập phù hợp: đi bộ nhanh, bơi lội, yoga, đạp xe. Tránh tập nặng trong kỳ kinh nếu đau nhiều.
Phòng Ngừa Và Quản Lý Lâu Dài
Không thể phòng ngừa hoàn toàn lạc nội mạc tử cung, nhưng:
- Đi khám sớm khi đau bụng kinh bất thường, đừng chịu đựng
- Duy trì điều trị nội tiết sau phẫu thuật để giảm tái phát (tỷ lệ tái phát 40-50% trong 5 năm nếu không dùng thuốc duy trì)
- Tập thể dục đều đặn giúp giảm mức estrogen
- Chế độ ăn chống viêm: nhiều omega-3, rau xanh, trái cây
- Theo dõi định kỳ mỗi 6 tháng bằng siêu âm và đánh giá triệu chứng
Khi Nào Cần Gặp Bác Sĩ?
Bạn nên đến khám ngay nếu:
- Đau bụng kinh ngày càng nặng, không giảm với thuốc giảm đau thông thường
- Đau khi quan hệ tình dục (đau sâu, không phải đau ngoài)
- Đau khi đi tiểu hoặc đại tiện trong kỳ kinh
- Khó mang thai sau 12 tháng cố gắng (6 tháng nếu trên 35 tuổi)
- Đau vùng chậu mạn tính ngoài kỳ kinh
- Kinh nguyệt ra nhiều bất thường, kéo dài hơn 7 ngày
- Triệu chứng ảnh hưởng nghiêm trọng đến công việc và sinh hoạt hàng ngày
Bài Viết Liên Quan
- Đau bụng kinh dữ dội: Khi nào là bệnh lý? — Phân biệt đau kinh bình thường và bệnh lý
- U xơ tử cung — Bệnh lý cần phân biệt với lạc nội mạc tử cung
- Tư vấn hiếm muộn — Khi lạc nội mạc tử cung gây hiếm muộn
- Dịch vụ điều trị phụ khoa — Chẩn đoán và điều trị lạc nội mạc tử cung
Tại Phòng Khám Bác Sỹ Lâm, BSCKI. Trần Thị Thúy Lâm, với hơn 30 năm kinh nghiệm, từng công tác tại Viện K Trung Ương, Bệnh viện Đại học Y Hà Nội, Bệnh viện Nam học Hà Nội và Bệnh viện Medlatec, kết hợp kinh nghiệm lâm sàng phong phú và trang thiết bị siêu âm hiện đại để chẩn đoán sớm lạc nội mạc tử cung, xây dựng phác đồ điều trị cá nhân hóa nhằm kiểm soát đau, bảo tồn khả năng sinh sản cho chị em.
Đặt Lịch Khám
Nếu bạn đang chịu đựng đau bụng kinh dữ dội hoặc nghi ngờ lạc nội mạc tử cung, hãy liên hệ ngay để được chẩn đoán và điều trị sớm.
Phòng Khám Sản Phụ Khoa Bác Sỹ Lâm
- Địa chỉ: 125 Hàm Nghi, Kim Tân, Lào Cai
- Điện thoại: 0986 321 000
- Thời gian làm việc: Thứ 2 – Thứ 7
Đặt lịch: 0986 321 000 — 125 Hàm Nghi, Kim Tân, Lào Cai
